دیار برزک

نگاهی به فرهنگ، آداب و رسوم شهر برزک

آبیاری سنتی

یکشنبه نوزدهم فروردین ۱۴۰۳، 17:41

در برزک آب زمین‌های کشاورزی از آب قنات تامین می‌شود. در قدیم دو قنات وجود داشته است، یکی سُفلا که در واقع یه سیل خراب شد و دیگری علیا که اکنون زمین‌های کشاورزی را سیراب می‌کند. این قنات در آبسالی پر آب و در خشکسالی کم آب است ولی هیچ زمانی خشک نشده است.

در قدیم برای اینکه آب تقسیم شود و همه کشاورزان از آب قنات به طور مساوی استفاده کنند، در سرچشمه آن یک نفر می‌نشست و یک پیاله یا یک کاسه را که ته آن سوراخ بود داخل دیگی پر از آب روی آب قرار می‌داد و هر وقت این کاسه کوچک پر می‌شد، یک (سرجهserje) به حساب می‌آمد؛ حدود ۱۰ دقیقه زمان می‌برد تا این کاسه از آب پر شود؛ این کار ۷۵ بار انجام می‌شد و هر ۷۵ سرجه آب حدود ۱۲ ساعت بود. شاید این سوال پیش آید که کشاورزان چگونه می‌فهمیدند که نوبت آبیاری آنان است؛ چون در زمان قدیم افرادی که آبیاری می‌کردند زیاد نبودند، بنابراین هر نوبت آبیاری به نام افرادی خاص موسوم می‌شد. و تاکنون نیز این نام‌ها باقی مانده است.

جویی روبی: روز اول عید هر ساله که آب قنات برای کشاورزان روزقه یا تقسیم می‌شود روزی را هم برای جویی روبی تعیین می‌کنند. جیروبی یعنی اینکه مسیر آب قنات را تمیز و پاکسازی کنند. از صبح همان روز تعیین شده؛ کار جلوبی آغاز می‌شود و تا شب ادامه دارد. هر کشاورزی که آبیار یا سرطاق است، باید در این جوی روبی شرکت کند. او باید مسیر ورود آب به زمین خود را تمیز کند. این کار باعث می‌شود که جوی‌های آب از علف‌های هرز و سنگ‌های اضافی که مانع رسیدن آب به زمین‌های کشاورزان می‌شود تمیز شوند و آب به راحتی وارد زمین‌ها شود. لازم به ذکر است در قدیم برای اینکه خبر جوی روبی را به مردم برسانند، بالای کوهی که در میان آبادی وجود داشته می‌رفتند و با صدای بلند اعلام می‌کردند که:

ایها الناس، صُبُحا به حُکم کد خُدا جوروها

ای مردم صبح فردا به حکم کدخدای برزک جوی رویی خواهد بود.

ناگفته نماند که هر حکمی باید از ارباب صادر می‌شد و در زمان‌های قدیم برزک هم کدخدا داشته است. ارباب ماشالله مردی بسیار دانا و توانمند بود و حدود ۵۰ سال کدخدایی برزک را به عهده داشته است. به این ترتیب با همیاری مردم هر سال جوی‌های آب، تمیز می‌شد.

روزِقه: آب قنات از روز اول فروردین تا پاییز برای آبیاری تقسیم می‌شد. قدیم کشاورزی که برای مردم آبیاری می‌کرد در ازای آبی یک جریب زمین (معادل ۵۰۰ متر) در طول سال (که از عید تا اول مهر بود) یک من (۶ کیلوگرم) گندم از صاحب زمین می‌گرفت و این مزدی بسیار ناچیز بود.

آب قنات برزک بین زمین‌های کشاورزی به صورت خیلی منظم تقسیم شده است یعنی برای هر جریب زمین یک سرجه و نیم آب قنات تعلق می‌گیرد. یک جریب زمین برابر ۵۰۰ متر است و هر یک سرجه و نیم معادل ۱۵ دقیقه آب قنات حساب می‌شود. که هر سرطاق مسئول آبیاری ۴۴ جریب زمین می‌باشد که این مقدار زمین دارای یک طاق آب معادل ۱۲ ساعت یا ۷۵ سِرجه آب می‌باشد.

ممکن است بعضی سرطاق‌ها مسئول آبیاری ۲۲ جریب زمین کشاورزی باشند که این مقدار زمین دارای نیم تاق یا ۶ ساعت آب قنات می‌باشد. همانطور که اشاره کردم در قدیم به جای پول به آبیار گندم می‌دادند ولی اکنون به آبیار پول می‌دهند که البته باز خیلی ناچیز است چون زحمات یک آبیار بسیار طاقت فرساست.

در برزک علاوه بر آب قنات از آب چشمه‌ها هم برای کشاورزی و آبیاری باغ‌ها و مزارع کوچک ستفاده می‌شود؛ این نوع آبیاری هم هنوز به صورت قدیمی انجام می‌شود. آب این چشمه‌ها در جایی که به آن سلخ(selx) می‌گویند جمع می‌شود و به نوبت به صورت شبانه روز استفاده می‌شود البته ز این سلخ‌ها اکنون به صورت حوضچه درآمده است و آب در آن جمع می‌شود ولی هنوز همان سلخ های قدیمی وجود دارد. آبیاری از این سلخها هم مثل آب قنات ساعتی است و بعضی از آنها با نام قدیمی خود شناخته می‌شود و در دوره‌های ۱۳ شبانه روزی آبیاری می‌شود که در اینجا به نام این آب‌ها اشاره می‌کنم:

سَر ، رئیس باقی ، گنجی ، رئیس رِسِتی ، بی بی آقاجونی ، رئیس نعمت ، رئیس خلیل ، رئیس میر حاجی ، رئیس قاسمی ، روز یازدهم و دوازدهم و سیزدهم روزقه جمیلی است.

نویسنده: Hanane shahmiri نظرات:
© دیار برزک