شهر برزک با جمعیتی بالغ بر ۵۰۰۰ نفر و وسعت ۲۰۰ هکتار در جنوب غربی شهرستان کاشان، یک منطقه کوهستانی در دامنه‌های کرکس، با فاصله ۴۵ کیلومتری از کاشان، ۶۰ کیلومتری از میمه و ۵۵ کیلومتری از دلیجان و در مسیر جاده‌ای قرار دارد که از یک طرف به آزادراه اصفهان_تهران و سمت دیگر اتوبان کاشان_ قم ختم می‌شود.

ارتفاع این شهر از سطح دریا به طور متوسط ۲۰۲۵ متر می‌باشد. این شهر با توجه به موقعیت آن، در تابستان‌ها آب و هوای معتدل و در زمستان‌ها آب و هوایی سرد دارد. میزان بارندگی در نقاط پست آن حدود ۲۰۰ میلیمتر در سال و در ارتفاعات به ۴۰۰ میلی‌متر می‌رسد. میزان درجه حرارت در تابستان حداکثر به ۳۵ درجه و در زمستان به ۲۰ درجه زیر صفر می‌رسد.

در خصوص نامگذاری برزک تاکنون مطالب مختلفی گفته شده، از جمله آن که، نام اصلی بَرزُک از واژه ورزا گرفته شده است و امروزه نیز اهالی برزک به گویش راجی نام برزک را (ورزاق) یا (ورزاک) تلفظ می‌کنند که با یکی از آیین‌های ایران باستان ارتباط دارد و همچنین ممکن است از (برز) به معنای زمین وسیع خالی یا از (برزه) به معنای سربالایی، کاریز و جویبار و یا از لغت (بردزیه) به معنای کشاورز گرفته شده باشد. از مجموعه لغات بالا می‌توان چنین استنباط کرد علت نامگذاری این لغت برای برزک مسلماً به جهت این بوده که برزک در ارتفاع و در بین کوهستان واقع شده است و کشاورزی هم در حد مقدور در آن انجام می‌شود.

در لغت‌نامه دهخدا هم لغاتی از قبیل برز، برزکوه (کوه بلند) و برزوک آمده است. برز به معنای کشت و زراعت است که آن را ورز نیز گویند.

کتاب های برزک نگین کوهستان و ورزانامک

در برزک آب زمین‌های کشاورزی از آب قنات تامین می‌شود. در قدیم دو قنات وجود داشته است، یکی سُفلا که در واقع یه سیل خراب شد و دیگری علیا که اکنون زمین‌های کشاورزی را سیراب می‌کند. این قنات در آبسالی پر آب و در خشکسالی کم آب است ولی هیچ زمانی خشک نشده است.

در قدیم برای اینکه آب تقسیم شود و همه کشاورزان از آب قنات به طور مساوی استفاده کنند، در سرچشمه آن یک نفر می‌نشست و یک پیاله یا یک کاسه را که ته آن سوراخ بود داخل دیگی پر از آب روی آب قرار می‌داد و هر وقت این کاسه کوچک پر می‌شد، یک (سرجهserje) به حساب می‌آمد؛ حدود ۱۰ دقیقه زمان می‌برد تا این کاسه از آب پر شود؛ این کار ۷۵ بار انجام می‌شد و هر ۷۵ سرجه آب حدود ۱۲ ساعت بود. شاید این سوال پیش آید که کشاورزان چگونه می‌فهمیدند که نوبت آبیاری آنان است؛ چون در زمان قدیم افرادی که آبیاری می‌کردند زیاد نبودند، بنابراین هر نوبت آبیاری به نام افرادی خاص موسوم می‌شد. و تاکنون نیز این نام‌ها باقی مانده است.

جویی روبی: روز اول عید هر ساله که آب قنات برای کشاورزان روزقه یا تقسیم می‌شود روزی را هم برای جویی روبی تعیین می‌کنند. جیروبی یعنی اینکه مسیر آب قنات را تمیز و پاکسازی کنند. از صبح همان روز تعیین شده؛ کار جلوبی آغاز می‌شود و تا شب ادامه دارد. هر کشاورزی که آبیار یا سرطاق است، باید در این جوی روبی شرکت کند. او باید مسیر ورود آب به زمین خود را تمیز کند. این کار باعث می‌شود که جوی‌های آب از علف‌های هرز و سنگ‌های اضافی که مانع رسیدن آب به زمین‌های کشاورزان می‌شود تمیز شوند و آب به راحتی وارد زمین‌ها شود. لازم به ذکر است در قدیم برای اینکه خبر جوی روبی را به مردم برسانند، بالای کوهی که در میان آبادی وجود داشته می‌رفتند و با صدای بلند اعلام می‌کردند که:

ایها الناس، صُبُحا به حُکم کد خُدا جوروها

ای مردم صبح فردا به حکم کدخدای برزک جوی رویی خواهد بود.

ناگفته نماند که هر حکمی باید از ارباب صادر می‌شد و در زمان‌های قدیم برزک هم کدخدا داشته است. ارباب ماشالله مردی بسیار دانا و توانمند بود و حدود ۵۰ سال کدخدایی برزک را به عهده داشته است. به این ترتیب با همیاری مردم هر سال جوی‌های آب، تمیز می‌شد.

روزِقه: آب قنات از روز اول فروردین تا پاییز برای آبیاری تقسیم می‌شد. قدیم کشاورزی که برای مردم آبیاری می‌کرد در ازای آبی یک جریب زمین (معادل ۵۰۰ متر) در طول سال (که از عید تا اول مهر بود) یک من (۶ کیلوگرم) گندم از صاحب زمین می‌گرفت و این مزدی بسیار ناچیز بود.

آب قنات برزک بین زمین‌های کشاورزی به صورت خیلی منظم تقسیم شده است یعنی برای هر جریب زمین یک سرجه و نیم آب قنات تعلق می‌گیرد. یک جریب زمین برابر ۵۰۰ متر است و هر یک سرجه و نیم معادل ۱۵ دقیقه آب قنات حساب می‌شود. که هر سرطاق مسئول آبیاری ۴۴ جریب زمین می‌باشد که این مقدار زمین دارای یک طاق آب معادل ۱۲ ساعت یا ۷۵ سِرجه آب می‌باشد.

ممکن است بعضی سرطاق‌ها مسئول آبیاری ۲۲ جریب زمین کشاورزی باشند که این مقدار زمین دارای نیم تاق یا ۶ ساعت آب قنات می‌باشد. همانطور که اشاره کردم در قدیم به جای پول به آبیار گندم می‌دادند ولی اکنون به آبیار پول می‌دهند که البته باز خیلی ناچیز است چون زحمات یک آبیار بسیار طاقت فرساست.

در برزک علاوه بر آب قنات از آب چشمه‌ها هم برای کشاورزی و آبیاری باغ‌ها و مزارع کوچک ستفاده می‌شود؛ این نوع آبیاری هم هنوز به صورت قدیمی انجام می‌شود. آب این چشمه‌ها در جایی که به آن سلخ(selx) می‌گویند جمع می‌شود و به نوبت به صورت شبانه روز استفاده می‌شود البته ز این سلخ‌ها اکنون به صورت حوضچه درآمده است و آب در آن جمع می‌شود ولی هنوز همان سلخ های قدیمی وجود دارد. آبیاری از این سلخها هم مثل آب قنات ساعتی است و بعضی از آنها با نام قدیمی خود شناخته می‌شود و در دوره‌های ۱۳ شبانه روزی آبیاری می‌شود که در اینجا به نام این آب‌ها اشاره می‌کنم:

سَر ، رئیس باقی ، گنجی ، رئیس رِسِتی ، بی بی آقاجونی ، رئیس نعمت ، رئیس خلیل ، رئیس میر حاجی ، رئیس قاسمی ، روز یازدهم و دوازدهم و سیزدهم روزقه جمیلی است.

شهر برزک با قدمتی حدوداً ۵۰۰۰ ساله دارای فرهنگ کهن با ابنیه‌های تاریخی متفاوت می‌باشد که از آثار تاریخی و دیدنی این شهر نوپا می‌توان به حمام دوره صفویه، آب انبار قاجاریه، آسیاب آبی سعدآباد و آبشار طبیعی، تپه تاریخی قلعه، چشمه احمدآباد، مسجد جامع، درخت چنار تنومند کنار مسجد و.... اشاره کرد.

تپه تاریخی قلعه

تپه تاریخی قلعه مربوط به دوره سلجوقیان و حتی قبل از آن می‌باشد. غار کشف شده در این تپه به همراه وسایلی نظیر تنور گلی، ظروف سفالی، سرکوه و... حکایت از سکونت و زندگی بسیار دور در این محل دارد.

ارتفاع قله این تپه از جاده اصلی حدود ۲۰ متر می‌باشد، هنگامی که از نگامی که از بالای آن اطراف را نظاره می‌کنی سرسبزی و شادابی درختان، دشت، کوه‌های سر به فلک کشیده وخانه‌های کاهگلی چشم را نوازش می‌کند.

تپه تاریخی قلعه در مرکز شهر واقع شده و دارای فضا و نمای زیبا از زاویه‌های مختلف است. به همت شهرداری برزک، این تپه به عنوان سایت برگزاری اولین جشنواره گل و گلاب شناسایی و طراحی شد و عملیات اجرایی آن از اوایل سال ۸۳ آغاز و به نام تفرجگاه و همایشگاه تپه تاریخی قلعه نامگذاری شد که در طرح جامع به عنوان همایشگاه و تفرجگاه مورد استفاده قرار خواهد گرفت.

مصالح مورد استفاده برای عملیات اجرایی این تپه، با اقلیم منطقه همخوانی دارد. یعنی با استفاده از سنگ و چوب این کار صورت گرفته و جذابیتی را ایجاد نموده است که تداعی کننده قدمت چندین هزار ساله این تپه می‌باشد.

این تفرجگاه دارای سکوهای سنگی جهت اسکان و استراحت است. صندلی و نیمکت‌های چوبی مطابق با فضای اطراف، آلاچیق، بنای کوشک در مرتفع‌ترین نقطه تپه، همچنین آبشار که از مرکز کوشک شروع و پس از گذشتن از برکه‌ها و جزیره‌های آب به پایین تپه در محل استخر ذخیره آب ختم می‌شود.

تفرجگاه چشمه احمدآباد

این چشم شم در سمت شمال شرقی و در حریم رودخانه فصلی برزک واقع است و دارای چندین چشمه جوشان می‌باشد. در قسمت بالا دست آن درختان بید و درختچه‌های گز روییده و بستر زیبایی را ایجاد کرده است. این چشمه در ۱۰۰ متری خیابان اصلی واقع است و هر ساله گردشگران زیادی را به سمت خود جذب می‌کند. کوه‌هایی که در سمت جنوب شرقی چشمه قرار گرفته، گردشگران علاقمند به کوهنوردی را نیز به این ناحیه فرا می‌خواند.

آسیاب آبی سعدآباد و آبشار طبیعی

دره سعدآباد در قسمت شمالی برزک واقع است و در کنار رودخانه اصلی به طول ۴ کیلومتر امتداد یافته از بین چند دامنه کوه عبور می‌کنند و به مرکز شهر وصل می‌شود چشمه ساران و آب‌های همیشه خروشان آن در کنار طبیعت همیشه سبز اطراف آن جلوه‌ای زیبا ایجاد نمود است.

در قسمت جنوبی دره سعدآباد، آسیاب آبی با قدمت حدوداً ۲۰۰ ساله به چشم می‌خورد که با مصالحی از قبیل: خشت، گل، تیر و نی ساخته شده است. آسیاب آبی دارای تنوره‌ای می‌باشد که آب از بالا داخل آن ریخته و فشار آب این تنور سنگ‌های ۵۰۰ کیلوگرمی آسیاب را به حرکت در می‌آورد.

شهرداری اقدام به مرمت و بازسازی این آسیاب نمود و تفرجگاهی در جنب آن در حال احداث است مساحت این بنا ۱۱۰ متر مربع می‌باشد که شامل دو اتاق نشیمن برای آسیابان، اتاق آسیاب، یک انباری برای ذخیره گندم و سرویس بهداشتی است.

حمام دوره صفویه

یکی دیگر از میراث‌های فرهنگی مهجور و فراموش شده می‌باشد.

این بنای کهن توسط فردی به نام سید حسن کاشانی به همراه حمام خان کاشان و حمامی در روستای خنچه ساخته شده است. برای گود برداری این حمام ۱۰ متر زمین را کندند که این کار یک سال به طول انجامیده و بعد از ۷ سال ساخت حمام به پایان رسیده است.

در ساخت این حمام از سنگ استفاده شده است سنگ‌ها را از فاصله یک کیلومتری با قاطر و الاغ حمل می‌کرده اند. برای برپا کردن ستون‌ها و محکم کاری‌ پایه‌ها از سرب و مخلوطی به نام ساروج (مخلوطی از شن، موم عسل، خاکستر و سفیده تخم مرغ) استفاده کرده اند. تمام سنگ‌های این حمام توسط فردی به نام استاد علی اکبر کوه ساحلی ظرف مدت یک سال تراشیده شده است.

در این حمام از چوب بید ساخته شده تا از پوسیدگی آن جلوگیری شود.

حمام دارای دو خزینه به طول ۴ و عرض ۳ متر به نام استک و دو تخته سنگ برای نماز خواندن بوده است. آب مورد نیاز حمام از چشمه نزدیک آن که چشمه احمدآباد نام دارد تامین می‌شده است.

تا سال ۱۳۴۰ سوخت این حمام هیزم بوده است و در حال حاضر برای گرم کردن آن از نفت سیاه استفاده می‌کنند. لازم به ذکر است که سیل عظیم سال ۱۳۳۵ در برزک به حمام آسیبی وارد نکرد.

امامزاده سراج الدین ابن موسی بن جعفر(ع)

مقبره امام زاده سراج الدین در شمال شهر برزک واقع شده است و در قدیم ساختمان آن به صورت صفه های متعدد با گنبدی خشتی بوده است که به مرور زمان ساختمان را بازسازی کرده اند این امام زاده کرامات زیادی دارد از جمله شفای بیماران.

این مقبره در کنار گلزار شهدا و گورستان قرار دارد هر شب جمعه زائرین فراوانی از اقصی نقاط کشور به سوی خود جذب می‌کند.

امامزاده چهل دخترون

در برزک علاوه بر امامزاده سراج الدین دو امامزاده دیگر نیز وجود دارد که به چهل دخترون و حاجی عوض معروفند. این دو امامزاده به نام‌های شاهزاده محمود و احمد از نوادگان امام سجاد(ع)می‌باشند. نقل قول کردند که چهل دختران به معنای گنج است.

گفته اند در زمان قدیم هنگام حمله غارتگران به برزوک چند دختر از ترس آنها به امامزاده پناه می‌برند و در آنجا غیب می‌شوند.

می‌گویند حاجی عوض متولی این امامزاده‌ها بوده است و هر وقت مشکلی برایش پیش می‌آمده امامزاده‌ها با کرامات خود مشکل او را برطرف می‌کردند؛ به همین علت او حاجی عوض نام گرفته است.

مقبره امامزاده‌ها در محله مصلی و مقابل هم قرار دارد. هر کدام از این امامزاده‌ها ضریح چوبی قدیمی دارد که در بالای یکی از آنها تاریخ ۱۱۱۳ به همراه آیه‌هایی از قرآن نوشته شده است که مطمئناً تاریخ ساخت این مقبره‌ها نیست و شاید تاریخ ساخت ضریح‌ها باشد.

از همان قدیم فردی به نام آقا حسین موسوی باغی را که در کنار این امامزاده‌ها قرار داشته برای متولی این امامزاده‌ها وقف می‌کند. اکنون این باغ وجود دارد و در تملک متولی امامزاده‌هاست اینگونه که مردم نقل کرده‌اند بعد از حاجی عوض که چندین سال متولی امامزاده‌ها بوده فرد دیگری به نام کربلایی شعبان چندین سال متولی امامزاده بوده است و طبق وصیت خودش، او را در همین امامزاده به خاک سپردند. بعد از مرگ کربلای شعبان فرد خیر دیگری به نام غلام حسین کاردان متولی زیارت شده که او نیز در اثر بیماری فوت کرده است و اکنون خانواده آقای کاردان متولی و کلیددار امامزاده‌ها هستند.

برزک دارای هفت محله است که عبارتند از: محله امام خمینی( سرگاول) محله درب مسجد جامع، محله شهید رجایی (سردل)، محله مصلی، محله کارگاه، محله درب زیارت و محله باغستان.

دره برزک از سمت شمال غربی به سمت جنوب شرقی ادامه دارد و در انتها به دو دره اصلی به نام‌های گلوآب و بیداک منتهی می‌شود. طول قسمت آباد دره به بیش از ۱۲ کیلومتر می‌رسد لذا گسترش آن به صورت طولی می‌باشد و وجود چشمه سار های متعدد که دبی آن قابل توجه است. گسترش باغ های میوه در طول دره ی برزک آن را به باغ_شهری زیبا تبدیل کرده است که همچون نگینی سبز در منطقه خودنمایی می‌کند.

از صنایع دستی این شهر می‌توان به بافت انواع سبدهای چوبی، بافت گلیم و قالی با کرک و پشم ساخت انواع چاقو با دسته‌های چوبی و شاخ گوسفند، چادر شب بافی، ساخت انواع سرکوهای سنگی و... اشاره کرد. ولی متاسفانه در سال‌های اخیر به علت عدم حمایت از صنایع دستی این صنعت سیر نزولی داشته به نحوی که برخی از آنها به دست فراموشی سپرده شده است.

کشاورزی منطقه بیشتر باغداری است و از محصولات شاخص آن می‌توان شاه توت، آلو، گردو، بادام، فندق، سیب، گلابی، آلوچه(گوجه سبز)، توت، زردآلو، انگور، گیلاس، آلبالو و انواع میوه‌های دیگر را نام برد.

پوشش گیاهی آن نیز از نمونه استپ نیمه خشک و بوته‌های پراکنده است که عبارت است از: آویشن ،بابونه، بادرنجبویه، برگ چنار، بومادران، بید، کاسنی،پونه، خارشتر، رازیانه، سنبل الطیب، شاتر، شنبلیله، شیرین بیان، طارونه، کلپوره، گاوزبان، گل ختمی، مرز، گزنه و...

در بخش کشاورزی سطح زیر کشت ۱۱۰۰ هکتار و سطح باغات آن ۸۰۰ هکتار است و محصولات اراضی زیر کشت غالباً گندم، جو، خیار، گوجه و سیب زمینی است. گل محمدی محصول مهم این منطقه می‌باشد که مقدار آن حدود ۶۰۰ تن است و برای تولید گلاب استفاده می‌شود. در این شهر تعداد ۹۵ کارگاه گلابگیری سنتی( مجموعاً ۵۵۰ دیگ) و کارخانه‌های مهم صنعتی و پیشرفته گلابگیری وجود دارد که محصولات آن به خارج از کشور مخصوصاً کشورهای خلیج فارس صادر می‌شود.

در این منطقه حیواناتی نظیر سگ، روباه، خرگوش، موش، گربه،گراز، سنجاب، گرگ، به ندرت پلنگ و یوزپلنگ، کفتار، مار و همچنین پرندگانی نظیر کلاغ، زاغ، بلبل، کبوتر، جغد، کبک، سر، عقاب، شاهین ،گنجشک و... زیست می‌کنند.

ارتفاع زیاد کوه‌ها در بخش جنوبی سبب گردیده است که برخی سال‌ها تا نیمه‌های مرداد برف در ارتفاعات وجود داشته باشد در حالی که در این موقع از سال در شهر کاشان دما به حدود ۴۰ تا ۴۵ رجه سانتیگراد بالای صفر می‌رسد. چون که اختلاف ارتفاع بین ارتفاعات بلند این منطقه با شهر کاشان بیش از ۲۵۰۰ متر و با شهر برزک بیش از ۱۵۰۰ متر می‌باشد. همچنین این شهر از شمال به روستاهای سادیان، مرق، نابر، ویدوج، ویدوجا و اُزوار؛ از غرب به روستاهای ورکان، آرنجن، پنداس،تجره؛ از شرق به قمصر و خنب و دُره و از سمت جنوب به کامو، آزران و جوشقان قالی محدود می‌باشد.

1. چشمه ها ‌

احمد آباد ،احمد ،بیداک ، پاچِنارون ، پا درخت کشک ، پیشیرجه ، تنگستان ، چاله ، چاله سفید ، چقاده ، چُنداقر ، خاله سکینه ، خِویت ، دَر ، درون ، رِوَسگه ، ریزاب ، ریشه کلا ، سوکه ، قاسوره ، کاسب ، کِرنا ، کندِجاله ، کودر ، کهروز ، لاهلالون ، مَرقهِ میون ، مُرونی ، وِسیون ، ویشنگ ، هَنداقر

2 . کوهها

آستون شیده ، اسبه کُشه ، بردروا ، بُم بِرُل ، دُم کل ، سفید ، سفید ویشنگ ، سوکه و سیاه کوه ، سینِوِرِه ، شید ، قلمبه زرده ، کارگ ، گرگش ، کشه هنداقر ، کشه ذوالفقار ، کمر اشک ، کمر چال ، کمر گهروز ، گله ، لااستاره ، لاسیاه ، ورگونه ، ویجه

3 . صحراها

بردریو ، لاسیا ، سیاه کوه ، گروز ، وینَر ، ویشنگ

4 . رودخانه ها

چاله ، چاله سفید ، هنداقر ، درب اُلوقو ، سنگاب کلفیته ، گله ویشنگ

5 . دره ها

آب خوره،آب در ، استون حسن، استون گور، اوشا، بزون، بوم برا، بوم سیاه، بیدان، پشت استون، پشت آغل، پشت بید، پیشیرجه بالا، پیشیرجه پایین،تاریکه، تیر علی، چالیون بالا، چالیون پایین ، در چالاب، سنجد، در قاره، راه، ساوجاره، سرخه و ......

6 . گردنه ها

باریکه ، بیدرجه ، جور ، کامو ، گااون ، میدونچه ، نخل

7 . نام باغها و مزارع

الو استون، آویلا ، بادوجاره ، بردروا ، بردریو ، بند چنداقر ، پا بند ، پاپن گرییبه ، پاچنارون ، پاکوه ، پا گل زرده ، پخونگا ، پر الا ، زیر کوشکه ، در احمد آباد، در آب انبار ، زاغر ، زیر حوض ، دُز آباد ، در اُلوقو ، قاشون ، قاسوره ، کرنا ، قلمبه زرده ، مینه کک ، مشیری ، وسیون و....